ارگونومی و پیشگیری از آسیبهای اسکلتی-عضلانی در دندانپزشکی
اگر تا حالا بعد از یک روز کاری طولانی گردندرد یا کمردرد داشتهاید، تنها نیستید. بر اساس یک مرور نظاممند بینالمللی، این نوع ناراحتیها در ۵۴ تا ۹۳٪ شاغلان حرفهی دندانپزشکی دیده میشود. در مطالعهای که روی دندانپزشکان شهر ساری انجام شده، حدود ۷۶٪ افراد نشانهای از اختلال اسکلتی-عضلانی داشتند؛ بیشترین شکایتها مربوط به گردن (۴۳٪) و شانه (۴۰٪) بود.
این آمارها نشان میدهد این مشکل یک شکایت پراکنده نیست، بلکه بخشی از ماهیت کار دندانپزشکی است. خبر خوب این است که با شناخت علتها و چند تغییر ساده در وضعیت کار، میشود از آن تا حد زیادی پیشگیری کرد.
اختلال اسکلتی-عضلانی (MSD) یعنی چه؟
اصطلاح Musculoskeletal Disorders یا بهاختصار MSD به آسیبهای عضله، تاندون، عصب، مفصل، رباط و رگهای خونی گفته میشود که یا در اثر فشارهای مکرر در طول زمان ایجاد میشوند یا نتیجهی یک آسیب ناگهانیاند. علائمش میتواند درد، خستگی، تورم، کوفتگی یا حس سوزنسوزنشدن باشد.
چرا دندانپزشکی اینقدر در معرض خطر است؟
کار دندانپزشکی چند ویژگی دارد که آن را از خیلی مشاغل دیگر پرخطرتر میکند:
- وضعیت ثابت طولانیمدت. طبق یک مرور بینالمللی، مهمترین عامل خطر، ثابت ماندن بدن در یک حالت برای مدت طولانی است؛ این عامل در بیشتر مقالههای بررسیشده (بیش از ۸۰٪) بهعنوان علت اصلی شناخته شده است.
- خم شدن گردن و کمر برای دیدن حفرهی دهان. طبق یک مطالعه، دندانپزشکان خمش گردن دستکم ۳۰ درجه را حدود ۸۶٪ زمان کاری خود تجربه میکنند.
- حرکات تکراری دست و مچ، بهخصوص در کارهایی مانند جرمگیری و پر کردن.
- ابزار لرزنده مثل توربین و اسکیلر اولتراسونیک.
- کار طولانی روی صندلی نامناسب یا بدون تکیهگاه کافی.
کدام قسمتهای بدن بیشتر درگیر میشوند؟
طبق مطالعهی ساری، ترتیب شیوع درد اینطور بوده است: گردن، شانهها، قسمت فوقانی پشت، کمر و مچ دست. اختلالات شایع دیگر شامل سندروم تونل کارپال (فشار روی عصب مچ دست) و التهاب تاندون شانه هم هستند.
نکتهی مهم: مطالعهی ساری ارتباط آماری معناداری میان سابقهی کاری و شیوع این اختلالات پیدا نکرد؛ یعنی چه دندانپزشک تازهکار باشید چه باتجربه، در معرض این آسیبها هستید.
وضعیت درست نشستن و کار کردن
بر اساس منابع علمی، وضعیت خنثی و متقارن بدن در حین کار اینگونه توصیف میشود:
- لگن و شانهها موازی هم و رو به جلو
- پاها کمی از هم باز، کف پا کامل روی زمین یا روی رکاب صندلی
- تنه عمود بر زمین، بدون چرخش یا خم شدن به یک طرف
- بازوها نزدیک بدن، ساعدها تقریباً افقی
- خم شدن گردن حداکثر بین ۲۰ تا ۲۵ درجه
وضعیتهای نادرست شایع که باید از آنها پرهیز کرد: خم شدن بیشازحد گردن به جلو، چرخش یا کج شدن تنه به یک سمت، بالا نگه داشتن یک یا هر دو شانه، و زاویهی کمتر از ۹۰ درجه بین ران و ساق پا.
نکتهی عملی: بهجای چرخاندن فقط سر برای دیدن بهتر دهان بیمار، کل صندلی یا زاویهی بدن بیمار را طوری تنظیم کنید که مجبور نباشید گردن را بیش از حد بچرخانید یا خم کنید.
تجهیزات و محیط کار
- صندلی (تابوره) ارگونومیک: ارتفاع قابلتنظیم، تکیهگاه کمر و پایهی چرخدار داشته باشد. بر اساس یک کارآزمایی بالینی، صندلی زینی (Saddle Chair) همراه با ابزار بزرگنمایی خطر کمتری برای ایجاد اختلال اسکلتی-عضلانی داشت.
- ارتفاع و موقعیت یونیت بیمار: طوری تنظیم شود که دسترسی به دهان بدون خم شدن زیاد ممکن باشد.
- نور کافی: بر اساس یک منبع، نسبت روشنایی ناحیهی کار به محیط اطراف بهتر است بین ۱٫۶ تا ۳ برابر باشد تا چشم و گردن مجبور به وضعیت نامناسب نشوند.
- ذرهبینهای چشمی (Loupes): در چند مطالعه، استفاده از این ابزار بیشترین موضوع مداخلات ارگونومیک بوده و به حفظ فاصلهی کاری مناسب و کاهش خم شدن کمک میکند.
- ابزار سبکتر و کملرزشتر: استفاده از دستگاههای مدرنتر با وزن کمتر، فشار روی مچ و شانه را کم میکند.
نقش دستیار در کاهش آسیب
طبق مطالعات، حضور یک دستیار در حین کار، بازده دندانپزشک را بالا میبرد چون میزان مواجهه با فشار فیزیکی و در نتیجه خستگی را کم میکند. کار چهاردست (Four-Handed Dentistry) که در آن دستیار ابزار را آماده و رد و بدل میکند، یکی از راههای شناختهشده برای کاهش حرکات تکراری و وضعیتهای نامناسب دندانپزشک است.
دستیار خودش هم در معرض همین خطرهاست، برای همین اصول زیر برایش هم صدق میکند: تنظیم ارتفاع صندلی خودش، نگه داشتن مچ در وضعیت خنثی هنگام ساکشن یا نگهداشتن ابزار، و تعویض دورهای وضعیت بدن.
استراحت کوتاه و کشش
در یک مرور، کشش عضلانی بعد از هر معاینه و در پایان روز کاری، پرکاربردترین و مؤثرترین راهکار پیشگیری معرفی شده است (در ۷۵٪ مقالههای مروری). توصیهی رایج این است که کشش آرام و بدون درد، حدود ۱۵ تا ۳۰ ثانیه و دو تا سه بار در روز انجام شود.
چند حرکت ساده که بین بیماران قابل انجام است:
- چرخش آرام شانهها به عقب
- کشیدن آرام گردن به چپ و راست (بدون فشار)
- باز و بسته کردن آرام انگشتها و مچ دست
- ایستادن و چند قدم راه رفتن بین دو بیمار
تناوب نشستن و ایستادن
پژوهشها نشان میدهند دندانپزشکانی که فقط نشسته کار میکنند بیشتر از کسانی که وضعیت نشسته و ایستاده را جابهجا میکنند، از کمردرد رنج میبرند. اگر نوع کار اجازه میدهد، تغییر وضعیت در طول روز به کاهش فشار روی کمر کمک میکند.
فعالیت بدنی و سبک زندگی
در یک مطالعه، دانشجویان دندانپزشکی که دورهی آمادگی جسمانی داشتند، آمادگی بدنی بهتر و کمردرد کمتری نسبت به سایرین گزارش کردند. تمرینهای تقویت عضلات مرکزی بدن (کور) و شانه، و رعایت وزن متناسب، از عواملی هستند که در کاهش بار وارد بر مفاصل مؤثرند.
علائمی که نباید نادیده گرفت
اگر درد یا کرختی مداوم شد، در حین کار بدتر شد، یا با استراحت برطرف نشد، بهتر است به پزشک یا فیزیوتراپیست مراجعه کنید. طبق یک مطالعه، بخشی از دندانپزشکانی که علائم متوسط داشتند، اصلاً برای درمان به متخصص مراجعه نکرده بودند؛ غفلت از علائم اولیه میتواند به آسیب مزمن و حتی ترک زودهنگام حرفه منجر شود.
چکلیست سریع
- ارتفاع صندلی و یونیت را در ابتدای هر روز کاری تنظیم کنید.
- گردن را بیش از ۲۵–۳۰ درجه خم نکنید؛ بهجای آن، صندلی بیمار را بچرخانید.
- شانهها را پایین و شل نگه دارید، نه بالا و منقبض.
- بین بیماران چند حرکت کششی کوتاه انجام دهید.
- در طول روز وضعیت نشسته و ایستاده را جابهجا کنید.
- اگر امکانش هست، از ذرهبین چشمی و دستیار برای کاهش خم شدن استفاده کنید.
جمعبندی
اختلالات اسکلتی-عضلانی بخش گریزناپذیر حرفهی دندانپزشکی نیستند، بلکه نتیجهی سالها تکرار وضعیتهای نادرستاند. طبق نتیجهگیری پژوهشگران ساری، اصلاح وضعیت بدن هنگام کار و آموزش صحیح اصول ارگونومی، از مهمترین راههای حفظ سلامت جسمی تیم دندانپزشکی است. چند دقیقه توجه به وضعیت نشستن و چند حرکت کششی ساده در روز، میتواند تفاوت بزرگی در سالهای آیندهی کاری شما ایجاد کند.
منابع: De Sio et al. (2018), Ergonomic risk and preventive measures of MSDs in dentistry: an umbrella review، Lietz, Ulusoy & Nienhaus (2020), Prevention of MSDs among Dental Professionals through Ergonomic Interventions، شیوع اختلالات عضلانی-اسکلتی در دندانپزشکان عمومی شهر ساری، ارگونومی در دندانپزشکی، مجله دندانپزشکی