رادیوگرافی دیجیتال و ایمنی پرتو در دندانپزشکی

بیشتر مطب‌های دندانپزشکی امروز سنسور دیجیتال (RVG) دارند و دستیارها روزانه چند بار رادیوگرافی می‌گیرند. با این حال، «همیشه همین‌طوری گرفته‌ام» جای خالی یک نکته را پر نمی‌کند: تصویر خوب و اشعه‌ی کم، هر دو به رعایت چند اصل ساده وابسته‌اند. این مطلب مرور کوتاهی از این اصول است.

چرا اصلاً باید به مقدار اشعه فکر کرد؟

اشعه‌ی ایکس نوعی پرتو یون‌ساز است، یعنی می‌تواند به ساختار سلول آسیب بزند. بر اساس گزارش انجمن دندانپزشکان آمریکا (ADA)، رادیوگرافی‌های دندانپزشکی تنها حدود ۲٫۵٪ از کل دوز پرتوی پزشکی‌ای است که یک فرد معمولاً دریافت می‌کند؛ یعنی نسبت به سی‌تی‌اسکن یا رادیولوژی عمومی بسیار کم است. یک رادیوگرافی پری‌اپیکال ساده حدود ۴ تا ۶ میکروزیورت دوز دارد که در حد چند ساعت پرتو زمینه‌ی طبیعی محیط است.

با این حال «کم بودن» به‌معنای «بی‌اهمیت بودن» نیست. اصل حاکم بر همه‌ی تصمیم‌های رادیوگرافی در دندانپزشکی این است:

اصل ALARA (As Low As Reasonably Achievable): یعنی اشعه باید تا حد ممکن پایین نگه داشته شود، تا جایی که کیفیت تصویر تشخیصی لطمه نبیند. این اصل هم برای بیمار صدق می‌کند و هم برای خود دندانپزشک و دستیار، چون آن‌ها هر روز و بارها این کار را تکرار می‌کنند و مواجهه‌ی تجمعی‌شان بیشتر از بیمار است.

چه زمانی رادیوگرافی لازم است؟

طبق دستورالعمل مشترک ADA و سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)، رادیوگرافی هرگز نباید بر اساس یک برنامه‌ی ثابت زمانی یا صرفاً برای «تکمیل پرونده» گرفته شود؛ این تصمیم فقط بعد از معاینه‌ی بالینی و بررسی سابقه‌ی سلامت بیمار گرفته می‌شود. تنها نوعی که بازه‌ی زمانی مشخصی برایش توصیه شده، بایت‌وینگ است که فاصله‌ی تکرارش بر اساس خطر پوسیدگی هر بیمار تعیین می‌شود.

بایت‌وینگ و پری‌اپیکال؛ فرق در کاربرد

• بایت‌وینگ (Bitewing): برای دیدن پوسیدگی‌های بین‌دندانی جایی که تماس دندان‌ها بسته است. اگر فاصله‌ی بین دندان‌ها باز باشد، همان معاینه‌ی چشمی کافی است و لازم نیست رادیوگرافی گرفت.
• پری‌اپیکال (Periapical): برای دیدن ریشه و بافت اطراف نوک ریشه، در مواردی مثل پوسیدگی عمیق، آبسه یا ضربه.

هر دو نوع باید با «تکنیک موازی» (Paralleling Technique) گرفته شوند: سنسور یا فیلم موازی محور طولی دندان قرار می‌گیرد و پرتو عمود بر سنسور تابانده می‌شود. این کار فقط با نگه‌دارنده‌ی سنسور (Sensor Holder) درست انجام می‌شود، نه با نگه داشتن آن با انگشت بیمار. طبق منابع تخصصی، درگیر کردن انگشت بیمار در نگه داشتن سنسور باعث می‌شود دست او اشعه‌ی غیرضروری دریافت کند و این کار با اصل ALARA در تضاد است.

نکات عملی برای گرفتن تصویر درست در بار اول

تکرار عکس یعنی اشعه‌ی اضافه برای بیمار و اتلاف وقت. چند نکته که خطر تکرار را کم می‌کند:

• ترتیب گرفتن عکس: برای کاهش حالت تهوع بیمار، از دندان‌های جلوتر شروع کنید؛ در سری کامل، از پری‌اپیکال قدامی و در بایت‌وینگ، از پرمولار پیش از مولار.
• فاصله‌ی سنسور از دندان: در پری‌اپیکال قدامی، سنسور را تا حد امکان از دندان دور نگه دارید اما موازی محور دندان نگه دارید. این کار اعوجاج (کجی) تصویر را کم می‌کند.
• قرارگیری صحیح مخروط دستگاه (Cone): زاویه و جهت دستگاه باید دقیقاً عمود بر سنسور باشد، وگرنه تصویر کوتاه یا کشیده می‌افتد.
• آماده‌سازی بیمار: قبل از عکس، توضیح کوتاه بدهید که چه اتفاقی می‌افتد؛ بیمار آرام‌تر همکاری بهتری می‌کند و احتمال حرکت و درنتیجه تکرار عکس کم می‌شود.

حفاظت بیمار

• روپوش سربی و یقه‌ی تیروئید: طبق توصیه‌ی ADA و FDA، استفاده از این وسایل هر زمان که ممکن باشد توصیه شده، به‌خصوص برای کودکان، زنان باردار و زنان در سن باروری.
• کودکان: چون سلول‌های در حال تقسیم سریع‌تر به پرتو حساس‌ترند، اصل ALARA برای کودکان با احتیاط بیشتری اجرا می‌شود و انتخاب نوع رادیوگرافی باید کاملاً بر اساس نیاز بالینی باشد، نه روتین.
• زنان باردار: طبق دستورالعمل ADA و FDA، بارداری به‌خودی‌خود دلیلی برای رد کردن رادیوگرافی ضروری نیست؛ نیازی هم به تأخیر انداختن آن تا بعد از سه‌ماهه‌ی اول وجود ندارد. تصمیم بر اساس نیاز بالینی گرفته می‌شود.

حفاظت اپراتور (دندانپزشک و دستیار)

در رادیوگرافی پرتابل، که دستگاه در دست اپراتور حرکت می‌کند، رعایت فاصله و زاویه‌ی ایمن اهمیت بیشتری دارد. طبق منابع تخصصی، اپراتور باید دست‌کم دو متر فاصله و زاویه‌ی حدود ۹۰ تا ۱۳۵ درجه نسبت به پرتوی اصلی دستگاه داشته باشد، یا پشت یک حفاظ سربی بایستد. اگر مطب اتاق یا پارتیشن مخصوص رادیوگرافی دارد، بهتر است هنگام تابش پرتو، اپراتور از همان محافظ استفاده کند.

چرا دیجیتال بهتر از فیلم سنتی است؟

سنسورهای دیجیتال (RVG) نسبت به فیلم‌های قدیمی به دوز اشعه‌ی به‌مراتب کمتری نیاز دارند، تصویر فوری روی مانیتور نمایش داده می‌شود و امکان زوم و تنظیم کنتراست، خطای تفسیر را کم می‌کند. این خودش هم‌راستا با اصل ALARA است، چون کاهش دوز و کاهش تکرار عکس هر دو با هم اتفاق می‌افتد.

آموزش، شرط لازم برای کار با دستگاه

طبق منابع تخصصی، الزامات آموزشی برای گرفتن رادیوگرافی دندانپزشکی در قوانین بیشتر کشورها ذکر شده و شامل بازآموزی دوره‌ای ایمنی و آشنایی با روش صحیح و بی‌خطر کار با دستگاه است. کسی که رادیوگرافی می‌گیرد، چه دندانپزشک باشد چه دستیار، باید دوره‌ی مربوط را گذرانده باشد و از تنظیمات درست دستگاه (زمان تابش، ولتاژ) مطابق دستورالعمل کارخانه استفاده کند.

چک‌لیست سریع پیش از هر رادیوگرافی

• آیا این عکس واقعاً بر اساس معاینه‌ی بالینی لازم است؟
• آیا نگه‌دارنده‌ی سنسور استفاده می‌شود، نه انگشت بیمار؟
• آیا روپوش سربی/یقه‌ی تیروئید روی بیمار است؟
• آیا اپراتور در فاصله و زاویه‌ی ایمن از پرتو اصلی ایستاده؟
• آیا تنظیمات دستگاه با نوع بیمار (کودک/بزرگسال) متناسب است؟

جمع‌بندی

رادیوگرافی ابزار تشخیصی ارزشمندی است، اما مثل هر ابزار پزشکی دیگر باید هدفمند و با رعایت اصول ایمنی استفاده شود. رعایت اصل ALARA، استفاده از نگه‌دارنده‌ی سنسور، و توجه به فاصله و حفاظ در برابر پرتو، هم کیفیت تصویر را بالا می‌برد و هم بیمار و تیم درمانی را در برابر اشعه‌ی غیرضروری محافظت می‌کند.

منابع: ADA: X-Rays/Radiographs، The ALARA Principle in Practice, Inside Dentistry، Best Practices for Pediatric Dental Radiography, Dimensions of Dental Hygiene، Take it Right the First Time, RDH Magazine، رادیوگرافی پرتابل، اصول حفاظت اپراتور، رادیوگرافی دیجیتال، الزامات آموزشی